Type de document : Research Paper

Auteur

• Shima Tahmassebi

Doctorante en langue français, Université Azad Islamique, Mashhad, Branche de Mashhad, Iran,

Résumé

Cet article présente une analyse sociocritique de quatre romans de Michel Houellebecq: Les Particules élémentaires (1998), Plateforme (2001), La Possibilité d’une île (2005) et Soumission (2015). Le corpus a été choisi en raison de sa place structurante dans l’évolution de l’œuvre et de la manière dont chacun de ces romans condense des discours sociaux liés, d’une façon ou d’une autre, à la marchandisation du corps, à la mondialisation, aux mutations anthropologiques ou aux reconfigurations religieuses et identitaires. Il s’agit de comprendre comment ces textes réorganisent, dans leur matérialité narrative, des idéologèmes hétérogènes issus du discours social contemporain et selon quels mécanismes ils élaborent un nouveau sociogramme propre à Houellebecq.
L’hypothèse est que ces romans ne reflètent pas les idées dominantes, mais les reconfigurent plutôt selon une logique fictionnelle où les tensions civilisationnelles s’entrecroisent avec les schémas économiques, les imaginaires postcoloniaux et les diagnostics anthropologiques. L’approche adoptée mobilisera les outils de la sociocritique duchétienne – discours, idéologèmes sociaux et sociogramme – ainsi qu’une lecture textuelle attentive aux éléments lexicaux, figuratifs et énonciatifs. Certains points sont sensibles, et une grande prudence épistémologique s’impose: l’islam, le déclinisme et la postcolonialité exigent une distinction rigoureuse entre la voix narrative, les discours rapportés et les stratégies de l’ironie.
Les résultats montrent que, dans ces œuvres, Houellebecq réactive certains motifs libéraux, remanie les scénarios civilisationnels et posthumanistes, et met en jeu les tensions entre imaginaires religieux et politiques à travers une polyphonie marquée. L’ensemble révèle des reconfigurations multiples et conflictuelles des discours sociaux au cœur de l’imaginaire occidental contemporain.

Mots clés

• sociocritique
• Duchet
• Houellebecq
• sociogramme
• discours social

Sujets principaux

• la sociocritique

Titre d’article [Persian]

آرشیوهای خیالی گفتمان اجتماعی: اوئلبک از منظر نقد جامعه‌شناختی

Auteur [Persian]

• شیما طهماسبی

دانشجوی دکتری زبان فرانسه، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد مشهد، مشهد، ایران.

Résumé [Persian]

این مقاله به بررسی وجوه نقد اجتماعی در چهار رمان شاخص میشل اوئلبک، ذرات بنیادین (1998)، پلتفرم (2001)، امکان یک جزیره (2005) و تسلیم (2015) می‌پردازد. این آثار نه تنها نقاط عطف مهمی در مسیر فکری و ادبی اوئلبک هستند، بلکه هر یک به‌طور متمرکز، بخش‌هایی از گفتمان اجتماعی معاصر را در خود بازنمایی می‌کنند؛ از کالایی‌شدن بدن و منطق‌های جهانی‌شدن گرفته تا دگرگونی‌های انسان‌شناختی و بازتعریف‌های دینی و هویتی. هدف مقاله آن است که نشان دهد چگونه این رمان‌ها عناصر ناهمگون و گاه متعارض گفتمان اجتماعی را در بافت روایی خود سامان می‌دهند و از دل آن‌ها «سوسیگرام» ویژه‌ای شکل می‌گیرد که مختص جهان داستانی اوئلبک است.

فرض پژوهش این است که رمان‌های اوئلبک صرفاً پژواک ایده‌های مسلط زمانه نیستند، بلکه آن‌ها را در چارچوبی داستانی بازپیکربندی می‌کنند؛ چارچوبی که تنش‌های تمدنی، سازوکارهای اقتصاد و تشخیص‌های انسان‌شناختی در آن درهم تنیده‌اند. چارچوب نظری مقاله از رویکرد سوسیوکریتیک کلود دوشه، به‌ویژه مفاهیم گفتمان اجتماعی، و سوسیگرام، بهره می‌گیرد و با خوانشی دقیق از متن همراه است که بر سطوح واژگانی و روایی تمرکز دارد.

با توجه به حساسیت برخی مضامین، از جمله مسئله اسلام و روایت‌های زوال، مقاله رویکردی محتاطانه اتخاذ می‌کند و میان صدای راوی و گفتارهای بازنمایی‌شده تمایز قائل می‌شود. یافته‌ها نشان می‌دهد اوئلبک همزمان برخی الگوهای لیبرالی ، سناریوهای تمدنی و پسامدرن را بازآفرینی می‌کند و تنش‌های میان تخیل‌های دینی و سیاسی را برجسته می‌سازد. در نهایت، این رمان‌ها تصویری پیچیده و چندلایه از بازآرایی گفتمان‌های اجتماعی در ذهنیت معاصر غرب ارائه می‌دهند.

Mots clés [Persian]

• نقداجتماعی
• دوشه
• اوئلبک
• سوسیگرام
• گفتمان اجتماعی